Preek van deze Week

Preek van ds. David van Veen over Psalm 98
De Veste Gouda, 25 september 2022

Zing een nieuw lied. Zo luidt ons nieuwe jaarthema. En natuurlijk hopen we het komende jaar veel met elkaar te kunnen zingen. Ik zeg dat nog wat voorzichtig, want corona heeft ons geleerd dat dit zo maar anders kan zijn. Nog geen jaar geleden was zingen in de kerk helemaal niet zo vanzelfsprekend en leidde dit onderwerp tot grote controverse in kerken en de maatschappij. De meeste kerken zochten naar alternatieve vormen terwijl andere gemeenten stoïcijns doorzongen, want de lofzang voor God moest toch gaande gehouden worden? Hoe dan ook, onder aan de streep, voelden we als gelovigen allemaal wel aan dat met het zingen ons iets heel essentieels werd afgenomen. Natuurlijk willen we daarom juist dit jaar gaan zingen en zetten we zang en poëzie in ons midden. Omdat het weer mag, maar ook omdat het een uiting is van ons samenzijn, van gemeenschap, van de verbindingen die we daardoor voelen en voeden. En juist ook die gemeenschap hebben we zo gemist. Zingen is dus wat we gaan doen, ook in deze viering, maar toch is er ook wel iets meer over te zeggen. Met de lezingen van Goudader zullen we dat gaan verkennen. We horen van liederen uit het liedboek door Nienke van Andel, we gaan luisteren naar Willem Jan Otten, bekend in Nederland als schrijver en dichter die zich tevens bekeerde tot het katholieke geloof. Kees Kok komt vertellen over de liederen van Huub Oosterhuis. Roel Bosch over de liederen en de spiritualiteit van Taizé en Iona. En er komt waarschijnlijk een combinatie-ticket waarmee u naar een lezing kunt in De Veste over de Mattheuspassion door stadsorganist Gerben Budding en naar een volwaardige uitvoering van die Mattheuspassion op de middag van Goede Vrijdag in de St Jan. U hoort het: het wordt dit jaar een veelzijdig en muzikaal programma waarbij we uiteraard ook gaan zingen. 

Aanstaande december komt ook nog Hanna Rijken vertellen over haar promotieonderzoek naar de Evensong. Hanna Rijken weet sowieso heel veel over kerkmuziek en liederen, want zij is theoloog en musicus en werkt o.a. voor de Theologische universiteit en aan het Rotterdams conservatorium. Het was ook Hanna die het zingen onder de loep nam, juist in die coronatijd. Zij schrijft daarover in een artikel ‘Alsof de hemel even opengaat’ het volgende: 
In het najaar van 2020 heb ik een onderzoek uitgezet onder koor- en cantorijzangers in coronatijd. Hoe ervaren zij deze tijd? Missen zij het zingen in de liturgie? Welke invloed heeft het niet samen zingen op de ervaring van gemeenschap? Uit de resultaten, meer dan duizend reacties, komt naar voren hoe belangrijk zingen voor mensen is. Zangers gaven aan gevoelens van eenzaamheid, somberheid en depressiviteit te hebben vanwege het gemis van samen zingen. Waarom is samen zingen zo belangrijk? Welke betekenis heeft het voor mensen? Uit het onderzoek komt naar voren dat samen zingen verbindend werkt. Mensen geven aan dat ze de ervaring van verbondenheid missen. Tijdens het zingen voegen mensen hun stem in de gezamenlijke klank van het koor. En dan gebeurt er iets dat moeilijk in woorden te vatten is. De Engelse componist John Rutter zegt hierover: ‘En als je als groep zangers samenkomt, wordt dat meer dan de som der delen. Al die mensen storten hun hart en ziel uit in perfecte harmonie. Dat staat symbool voor wat we nodig hebben in deze wereld.’ Tijdens het zingen in de liturgie, als er luisterend op elkaar wordt afgestemd, gebeurt er iets dat boven het hier en nu uitstijgt: het onzegbare. Wat mij persoonlijk altijd weer ontroert is het moment in de liturgie waarop ieder wordt uitgenodigd om zijn of haar aardse stem te voegen in het hemelse koor rond de troon van God: hemel en aarde verbonden in de lofzang. 

U hoorde Hannah prachtig uitleggen hoe zingen verbindend kan en mag zijn. Hoe we letterlijk boven onszelf mogen uitzingen en hoe dat raakt aan wat zij het ontzegbare noemt. Als wij zingen gebeurt er dus heel erg veel en doet ons lijf, ons hart en onze ziel ten volle mee. Door te zingen stijgt onze ziel op en gaat de hemel even open. Of zoals Kerkvader Ambrosius het ooit al zei: muziek en poëzie zijn de vleugels waarop de ziel, voortbewogen wordt door hoop en liefde, omhoog gedragen wordt naar God. We zingen dus naar de hemel toe, zoals de Bijbel ons ook oproept om God al zingend te loven en te danken. Zijn naam te prijzen en groot te maken. Maar die beweging kan ook andersom zijn. Want we zingen niet alleen naar God toe, als een beweging van ons naar de Eeuwige. Nee, een lied kan ook jou zelf raken. De hemel kan in de taal van het lied raken aan ons ziel. Ons kracht geven, ons troosten, ons beroeren. Een lied raakt onze emoties en een lied verwoordt soms onze emoties. Er gaat een enorme kracht uit van zingen. Onlangs was bisschop Tutu te zien in een uitzending van Zomergasten. Tutu die deelhad aan de verzoeningscommissie in Zuid-Afrika waar mensen, soms voor het eerst, hun verhaal konden vertellen van apartheid, van marteling en dood. Voor het eerst ook gehoord werden en erkenning kregen. Het ging over de ontdekking van het enorme belang daarvan. Maar vaak stokten die verhalen ook. Waren ze te zwaar om te vertellen, te zwaar om ernaar te luisteren. Ook voor Tutu zelf. Ik zie nog het indringende beeld voor me waarbij hij uitgeput en aangeslagen met zijn hoofd op tafel ligt. Tutu stopte daarom dan ook soms het verhaal en zei: laten we samen een lied zingen. Dat lied gaf dan kracht, bracht mensen weer in verbinding, gaf veiligheid en deed ze letterlijk boven zichzelf uitzingen. Zodat ze dat daarna weer verder konden. 

Dat is wat zingen kan doen, het kan ons in verbinding zetten met elkaar en met God. Door te zingen voel je opgenomen in die gemeenschap van gelovigen, die wolk van getuigen, ook van al die generaties voor ons op wiens schouders wij mogen staan en van al die generaties die na ons zullen komen. Zingen brengt ons samen en geeft ons kracht, zodat we weer verder kunnen. In het liedboek is er een lied dat daarover gaat want elkaar zijn wij gegeven tot kleur en samenklank. Een lied over hoe liederen kracht kunnen geven, ons verder helpen, ook als we zelf juist even niet kunnen zingen, hoe het lied je kan laten opstijgen boven de angst uit door de hoop en de adem van de Geest. We willen ervan gaan zingen. 

Lied 657

Doe-opdracht 
Nu we van dit lied hebben gezongen en hebben gehoord van zoveel kanten die zingen in zich heeft, over wat liederen doen, is het misschien aardig om eens even bij jezelf te rade te gaan of er een lied is of een muziekstuk dat speciaal is voor jouzelf. Wat je getroost heeft? Wat je kracht gaf? Dat je aan het denken zet? Waar je blij van wordt? Wat je al zo lang meedraagt? Wat je iets vertelt over je geliefde, je vader, je moeder? Een lied dat misschien hoort bij een herinnering, een vergezicht? Een lied uit de christelijke traditie of van de radio? Enfin, ik stel voor dat we daar even de tijd voor nemen om dit vervolgens te delen met een buurman of buurvrouw naast, achter of voor je?  

Uitwisselen 

Psalm 98 (versie van Taizé, op internet alleen in Engels en Duits) 

Goed, we hebben verschillende aspecten van het zingen verkend en net gezongen van de Taizéversie van psalm 98, waaraan dus het motto van ons jaarthema is ontleend. Een oproep om tot God te zingen. Het moge duidelijk zijn dat die psalm 98 niet het enige lied van de Bijbel is. Het gaat om een heel boek met psalmen, maar ook zijn er de klaagliederen, de pelgrimsliederen, het Hooglied. We horen in het eerste testament van het lied van Mozes en Mirjam na de doortocht door de Rode Zee en bijvoorbeeld het lied van Debora uit Richteren 5 dat door wetenschappers wel als het oudste lied van de Bijbel wordt gezien. En de evangeliën beginnen met het gloria van zingende engelen en de lofliederen van Zacharias, Maria en Simeon. Het zijn die drie liederen die in elk klooster nog elke dag gezongen worden en deel uitmaken van de dagelijkse liturgie van de getijdengebeden. In de ochtend het loflied van Zacharias, aan het einde van de middag dat van Maria en in de avond tenslotte dat van Simeon. Laat nu Heer, uw dienaar in vrede heengaan. Psalm 98 roept ons dus op om te zingen. Een nieuw lied zelfs. Nu is er niks mis met oude liederen, hoewel een lied ook wel eens versleten kan raken, grijs gedraaid zeiden we dan vroeger, maar voor een ander geeft een oud lied juist kracht. Ik moet u zeggen dat ik bij een sterfbed steeds vaker ook een lied zing en dan in verwondering ervaar hoeveel kracht die oude liederen dan kunnen geven. Juist omdat die woorden zijn ingesleten, geven ze nu zoveel kracht en kunnen ze iemand dragen. Ook bij psalm 98 is dat zo. Enerzijds is het een nieuw lied, anderzijds horen we woorden die we vaker hoorden want ook hier weer worden de grote daden van God bezongen. Ook in deze psalm wordt God bezongen om wat hij doet. Hij is onze redder. Gaat het ook hier om zijn rechtvaardigheid, om zijn liefde en trouw. Psalm 98 bestaat eigenlijk uit twee oproepen. De oproep ‘zing’ en de oproep’ jubel’. Bij die eerste oproep gaat het over Israël en bij de tweede oproep over hoe Israël ook een belofte inhoudt voor de gehele wereld. Het lied wordt zo een groot concert dat uiteindelijk de mens en de kosmos omvat.  

De psalm zingt van een vergezicht. Onze geschiedenis loopt niet uit op een zwart gat, maar aan het einde van alle dingen is er Iemand en die Iemand die schept recht. Hij die gebogenen opricht. Zij die gevallen waren worden door Hem weer op hun voeten gezet. God was er voor ons, God is er voor ons en Hij zal er altijd voor ons zijn. Het zijn sterke woorden die ook wij ons te binnen mogen zingen. En zoals de jongeren van de 2e/3e helft op hun djembés sloegen tijdens de workshop laatst hier in de kerk, de kinderen straks meespelen met een lied, 2U, Nika en Tirza hier staan te musiceren met zang en instrument zo barst de psalm uit in gejuich en gejubel met de lier – een soort kleine harp dus-, de ramshoorn en de trompet. En in navolging van Israël barst vervolgens heel de aarde uit in gejubel voor deze God en Redder. En wie houdt van de natuur weet dat de zee kan bruisen, weet dat rivieren kunnen klappen in de handen als een klaterend applaus, weet dat die majestueuze bergen zich naar de hemel uitstrekken in een eeuwig gejubel. Alles en iedereen zingt en juicht voor de Koning van hemel en aarde die in aantocht is. Vanuit deze psalm 98 gaan we dit jaar dus zingend in. En zoals u inmiddels hebt begrepen, zijn de bronnen bijna onuitputtelijk. Van de schriften tot ons nieuwe liedboek en zoveel andere bundels en tradities. Maar ook buiten al die christelijke liederen kan er muziek zijn dat ons raakt. 

Bij de voorbereiding van deze viering moest ik daarbij denken aan Ramses Shaffy. Ik maak gelijk mijn excuses naar de jongeren onder ons, want het is natuurlijk inmiddels allemaal wat uit de oude doos. Ramses Shaffy was een vrijgevochten en levenslustig mens en werd met zijn levensliederen bekend in de jaren ’60 en ‘70. Ramses was een man van de nacht, zwierf door Amsterdam waarbij de alcohol steeds meer zijn beste vriend werd. Hoewel hij niet een doorsnee kerkganger was, kwam hij toch regelmatig in de Dominicuskerk. Het verhaal gaat dat toen een van de pastores een hersenbloeding kreeg ergens in de jaren ‘70 en daarbij in coma raakte, Ramses bij zijn bed zat en daar waakte en zong. En zo zong hij al zingend de pastor uit de coma, waarna de man nog jaren voor de kerk als pastor heeft kunnen werken. Ook het orgel van de Dominicuskerk was een geliefde plek waar Ramses vaak te vinden was en dat misschien wel de plaats is geweest waar één van zijn bekendste liederen is ontstaan en wel het lied: Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. Dat lied zou je wel een moderne psalm kunnen noemen. Het roept net als psalm 98 op om te zingen, maar breidt die oproep uit naar al die gevoelslagen die we ook in de psalmen en in onszelf kunnen tegenkomen. Want een lied kan een gevecht verwoorden. We kunnen zingen van vreugde en van verdriet. Soms is een lied een kyriegebed tot God en soms is het juist een uiting van dankbaarheid en verwondering. Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. Maar niet zonder ons vult Rames aan, want duidelijk wordt ook in dit gezongen lied dat hoe verschillend we allemaal ook zijn dat we ons toch met elkaar verbonden mogen weten. We zijn elkaar gegeven tot kleur en samenklank. Lieve mensen, u mag nu dus weten: we zijn allemaal samen. Daarom: zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder.  

Amen